शीख धर्माचा इतिहास अध्यात्मिक शिकवणीचा असा प्रवास आहे ज्यात मानवी हक्कांसाठी दिलेल्या प्रखर लढ्याचा आणि अतुलनीय बलिदानाचा वारसा आहे. जेव्हा आपण खालसा सैन्याच्या पराक्रमाच्या गोष्टी ऐकतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यासमोर तळपत्या तलवारी आणि ‘जो बोले सो निहाल’चा जयघोष करणारे वीर उभे राहतात. परंतु, या वीर सैनिकांच्या हातात ज्या तलवारी होत्या आणि त्यांच्या देहाचे रक्षण करणारी जी चिलखते होती, ती कोणी घडवली? याच प्रश्नाचे उत्तर आपल्याला ‘सिकलकर’ समाजाच्या गौरवशाली आणि विस्मृतीत गेलेल्या इतिहासात मिळते. सिकलकर शस्त्रे बनवणारे कारागीर होते, ते शीख परंपरेचे पोलादी आधारस्तंभ आणि गुरूंच्या विचारांचे निःशब्द पाईकही होते.
सिकलकर समाजाचा उगम
सिकलकर (शिकलगर) समाजाचा इतिहास अग्नीच्या भट्टीतून तावून-सुलाखून निघालेल्या पोलादासारखा कठोर आणि तेजस्वी आहे. या समाजाची मुळे राजस्थानातील मारवाडच्या रखरखीत भूमीशी जोडलेली आहेत. तिथे त्यांना मूळचे \”गड्डी लोहार\” म्हणून ओळखले जात असे. ‘गड्डी’ म्हणजे गाडी आणि ‘लोहार’ म्हणजे लोखंडाचे काम करणारा. त्यांच्यासाठी त्यांची गाडीच त्यांचे घर होते आणि लोखंडच त्यांचा श्वास होता.
हा समाज जन्मतःच भटकंती करणारा आणि कलेचे बाळकडू रक्तात घेऊन जन्माला आलेला समाज आहे. त्यांच्या हातातील हातोड्याच्या प्रत्येक घावातून लोखंडाला आकार मिळत असे. मेवाड-मारवाडच्या अनेक पराक्रमी युद्धांमध्ये या समाजाने केवळ शस्त्रे दिली नाहीत, तर स्वतः रणधुमाळीत भागही घेतला होता. नियतीच्या फेऱ्यात पराभव झाल्यानंतरही त्यांचा स्वाभिमान संपला नाही. ज्या हातांनी एकेकाळी तलवार चालवली, तेच हात आता तलवार घडवण्याच्या कलेत प्रवीण झाले. त्यांनी आपल्या पराभवालाच आपली शक्ती बनवले आणि आपल्यातील युद्धकलेला कारागिरीच्या साधनेत रूपांतरित केले.
भक्ती आणि शक्तीचा अद्वैत संगम
शीख धर्माची सुरुवात शांतता आणि समतेच्या मार्गाने झाली होती. परंतु, मुघलांचे अत्याचार जेव्हा असह्य झाले आणि पाचवे गुरु श्री गुरु अर्जनदेवजी यांनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले, तेव्हा परिस्थिती बदलली. त्यांचे सुपुत्र आणि सहावे गुरु श्री गुरु हरगोबिंद साहिब यांच्या अंतःकरणात अन्यायाविरुद्ध लढण्याची ज्वाला प्रज्वलित झाली.
गुरु साहेबांनी ‘मीरी-पीरी’ या तत्त्वाची स्थापना केली. ‘पीरी’ म्हणजे आध्यात्मिक शांती (भक्ती) आणि ‘मीरी’ म्हणजे अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे सामर्थ्य (शक्ती). त्यांनी असा समाज घडवण्याचा संकल्प केला जो ‘संत’ही असेल आणि ‘सिपाही’ ही. हा दैवी विचार सत्यात उतरवण्यासाठी गरज होती पोलादी शस्त्रांची. या गरजेतूनच सिकलकर कारागिरांचा शोध सुरू झाला.
भाई केहरसिंह राजपूत
गुरु हरगोबिंद साहिब यांनी आपले दोन विश्वासू शिष्य, भाई जेठा आणि भाई बिधीचंद यांना राजस्थानच्या मेवाड प्रांतात कुशल शस्त्रकारांच्या शोधासाठी पाठवले. तिथे त्यांची भेट भाई केहरसिंह राजपूत यांच्याशी झाली. केहरसिंहांच्या रक्तात योद्ध्याचे शौर्य होते आणि हातात लोखंडाला जिवंत करण्याची कला होती. जेव्हा त्यांना गुरूंच्या ‘मीरी-पीरी’च्या विचाराबद्दल कळले, तेव्हा त्यांच्यातील सुप्त योद्धा जागा झाला. भक्ती आणि शक्तीचा हा संगम त्यांना मनापासून भावला. त्यांनी तात्काळ आपल्या साथीदारांसह अमृतसर गाठले आणि आपली कला गुरुचरणी अर्पण केली. गुरु हरगोबिंद साहिब यांच्या आज्ञेवरून सिकलकरांनी अशा शस्त्रांची निर्मिती केली ज्याने शीख सैन्याला आत्मनिर्भरतेचे आणि शौर्याचे पोलादी कवच प्रदान केले.
व्यवसायाचे साधनेत रूपांतर
सिकलकरांनी शस्त्रनिर्मितीला कधीही केवळ उपजीविकेचे साधन मानले नाही, तर ती त्यांच्यासाठी एक ‘साधना’ होती. त्यांच्या हातोड्याच्या प्रत्येक घावात गुरुंप्रति असलेली निष्ठा दडलेली होती. गुरूंच्या छावणीसोबत सतत प्रवास करत या निःशब्द सेवकांनी शीख तुकड्यांची शस्त्रसज्जता कधीही कमी होऊ दिली नाही. शस्त्रांची निगा राखणे, त्यांना धार लावणे आणि नवीन शस्त्रे घडवणे हे त्यांचे नित्याचे काम होते. त्यांनी घडवलेली प्रत्येक तलवार आणि भाला हा केवळ धातूचा तुकडा नव्हता, तर ते गुरूंच्या रक्षणासाठी केलेल्या भक्तीचे प्रतीक होते. सिकलकर समाजाने प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर न जाताही, प्रत्येक संभाव्य युद्धासाठी समाजाला तयार ठेवून धर्मरक्षणाच्या परंपरेला जिवंत आणि सामर्थ्यशाली बनवले. हीच शांत आणि अमूल्य सेवा शीख धर्माच्या लढाऊ आत्म्याला जागृत ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरली.
गुरु तेग बहादूर आणि सिकलकर
शीख इतिहासातील नववे गुरु, श्री गुरु तेग बहादूर साहिब यांचा काळ हा धार्मिक कट्टरतेच्या सर्वोच्च संघर्षाचा काळ होता. औरंगजेबाच्या जुलुमामुळे जेव्हा काश्मिरी पंडित आणि हिंदू धर्माचे अस्तित्व धोक्यात आले, तेव्हा गुरु साहेबांनी स्वतःच्या बलिदानाची तयारी केली. या काळात मुघल सत्तेची नजर गुरूंच्या प्रत्येक अनुयायावर होती. सिकलकर समाज, जो छुप्या पद्धतीने शस्त्रांची निर्मिती आणि डागडुजी करत असे, त्यांच्यासाठी हा काळ अत्यंत कठीण होता. मुघल सैन्यापासून लपून, रात्रभर भट्ट्या पेटवून शस्त्रांना धार लावण्याचे काम हे कारागीर करत असत. गुरु तेग बहादूरजींच्या बलिदानाने संपूर्ण भारतवर्षात अन्यायाविरुद्ध संतापाची लाट उसळली. या लाटेचे रूपांतर एका शिस्तबद्ध लष्करी ताकदीत करण्याचे ऐतिहासिक कार्य दहावे गुरु, श्री गुरु गोविंद सिंगजी यांनी केले आणि या कार्यात सिकलकरांची भूमिका निर्णायक ठरली.
गुरु गोविंद सिंग आणि सिकलकरांचे सुवर्णयुग
गुरु गोविंद सिंगजी हे जसे आध्यात्मिक गुरु होते, तसे ते एक द्रष्टे सेनापती सुद्धा होते. त्यांनी ओळखले की, मुघलांच्या अफाट सैन्याशी लढण्यासाठी शिखांकडे सर्वोत्तम शस्त्रे असणे आवश्यक आहे. त्यांनी सिकलकरांना केवळ कारागीर न मानता त्यांना ‘गुरूंचे लाडके पुत्र’ म्हणून गौरविले.
आनंदपूर साहिब येथे शस्त्रनिर्मितीचा मोठा कारखाना उभारण्यात आला. सिकलकरांनी तिथे अशा तलवारी, खंजीर आणि चिलखते बनवली ज्यांनी मुघल सैन्याच्या मनात धडकी भरवली. सिकलकरांच्या कलेमुळेच ‘खालसा’ सैन्याला तांत्रिकदृष्ट्या प्रबळ होता आले.
कारागिराचे योद्ध्यात रूपांतर
सिकलकर समाजाची गुरूंप्रति असलेली निष्ठा किती अगाध होती, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे भाई रामचंद. ते केवळ लोखंडाला आकार देणारे कारागीर नव्हते, तर गुरूंच्या विचारांनी प्रेरित झालेले एक सच्चे अनुयायी होते. १६९९ मध्ये जेव्हा गुरु गोविंद सिंगजींनी ‘खालसा पंथा’ची स्थापना केली, तेव्हा भाई रामचंद यांनी शस्त्रे घडवण्याचे काम करताना स्वतः शस्त्र उचलण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी अमृत प्राशन केले आणि भाई रामचंदचे ‘भाई राम सिंह’ झाले. एका कारागिराने स्वतःच्या हातातील हातोडा खाली ठेवून अन्यायाविरुद्ध तलवार हाती घेणे, ही घटना सिकलकर समाजाच्या आत्मिक परिवर्तनाचे प्रतीक आहे. त्यांनी हे सिद्ध केले की, सिकलकर हे केवळ शस्त्रांचे निर्माते नाहीत, तर ते स्वतः एक ‘धगधगते शस्त्र’ आहेत.
विस्मृतीचा अंधकार आणि भटकंतीचा शाप
दुर्दैवाने, महाराजा रणजित सिंग यांच्या शीख साम्राज्याच्या अस्तानंतर सिकलकर समाजाचे सुवर्णदिवस संपले. ब्रिटिशांच्या काळात ‘क्रिमिनल ट्राइब्स ॲक्ट, १८७१’ (गुन्हेगारी जमाती कायदा) लागू करण्यात आला, ज्याचा फटका या फिरस्त्या समाजाला बसला. शस्त्रे बनवण्याची त्यांची कला बेकायदेशीर ठरवण्यात आली. ज्या हातांनी धर्माचे रक्षण केले, त्या हातांवर गुन्हेगारीचा शिक्का बसला. तेव्हापासून हा समाज भारताच्या विविध भागात, विशेषतः महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि आंध्र प्रदेशात विखुरला गेला. आजही महाराष्ट्रातील अनेक शहरांच्या वेशीवर किंवा रेल्वे रुळांच्या कडेला पाल ठोकून राहणारा हा समाज आपली जुनी कला विसरलेला नाही. कपाळावर घामाचे थेंब आणि हातात हातोडा घेऊन आजही ते लोखंडाशी झुंज देत आहेत, पण त्यांच्या गौरवशाली इतिहासाची माहिती आजच्या पिढीला फारशी नाही.
आजची स्थिती आणि आपले कर्तव्य
आज सिकलकर समाज शैक्षणिक आणि आर्थिकदृष्ट्या पिछाडीवर आहे. त्यांच्यातील शस्त्रनिर्मितीची अद्भुत कला आता केवळ ताले, चाव्या आणि लोखंडी भांडी बनवण्यापुरती मर्यादित झाली आहे. ज्या समाजाला गुरु गोविंद सिंगजींनी ‘आपले सुपुत्र’ म्हटले, तो समाज आज स्वतःच्या ओळखीसाठी संघर्ष करत आहे.
महाराष्ट्र सरकारने अलिकडच्या काळात बंजारा, लोभाणा आणि सिकलकर शीखांना ‘भटक्या विमुक्त जाती’ (VJNT) श्रेणीत मान्यता देऊन एक सकारात्मक पाऊल उचलले आहे. परंतु, केवळ सरकारी सवलती पुरेशा नाहीत. समाजाचा एक घटक म्हणून आपल्याला त्यांच्या इतिहासाची जाणीव असणे आवश्यक आहे.
पोलादी निष्ठा चिरंतन राहो सिकलकर समाज हा शीख इतिहासाचा तो ‘अदृश्य आधारस्तंभ’ आहे, ज्याच्याशिवाय खालसा सैन्याचा विजय अपूर्ण राहिला असता. त्यांनी केवळ शस्त्रांना धार लावली नाही, तर त्यांनी शीख धर्माच्या स्वाभिमानाला आणि शौर्याला धार लावली. अग्नीच्या भट्टीतून जन्मलेल्या या समाजाची निष्ठा आजही पोलादासारखीच अभेद्य आहे. त्यांच्या या महान बलिदानाची आणि कारागिरीची दखल घेणे, हीच त्या महान गुरुपरंपरेची खरी सेवा ठरेल.